Ne tako otvoreni blog

Kroz analizu i poređenje Njegoševog i Mažuranićevog antiislamizma, prof. Kilibarda upućuje na neodrživost dogmatskog pristupa vladičinom djelu i potrebu njegovog kritičkog i suptilnijeg iščitavanja

Pjevanje u maniru homerskog sažimanja.

Piše: Nedžad Latić

U svom kultnom romanu „Dan duži od hiljadu godina“ Džingis Ajtmatov je kao književnu građu iskoristio jednu tursku legendu o mankurtima, a ja sam je čuo i od svog prijatelja Turčina iz Manise koji ima lice i oči nalik na narode sa kavkaskih visoravni. Nakon što bi pobijedilo jedno pleme, glasi legenda, njihov bi poglavica dao pobiti sve muškarce pobijeđenog plemena. Osim mladića koji nisu doživjeli biološko punoljetstvo. Njima bi dao zguliti kožu s tjemena i zaviti golu lobanju u komad devine kože, tako da dlake budu okrenute ka mozgu. Zatim bi ih zakopali u pijesak do vrata i ostavljali na suncu toliko dugo dana, a jedan dan im je bio duži od hiljadu godina, koliko je potrebno da devina koža sraste sa zguljenom lobanjom. Većina dječaka bi umrla i izdahnula u pijesku halucinirajući na vrelom suncu uz bolne jauke i ciku dok im, kako tvrdi legenda, devine dlake probijaju vijuge potparenog mozga.

Bez sjećanja

Preživjeli dječaci bili bi iskopani i odvedeni u šator novog gospodara radi testiranja memorije o njihovom identitetu. Najčešće su ostajali bez sjećanja o svom imenu, svojoj domovini, svojoj religiji i svojim roditeljima. Takav dječak se zvao mankurtom! On bi bio spreman prihvatiti novog gospodara kao svog spasitelja i tvorca, koji mu daje i novo ime. Odlika mankurta je bila fanatična odanost novom gospodaru!

via Bosanski mankurt Senad Avdić.

PODGORICA SA OKOLINOM – KRATAK PRIKAZ POVIJESNOG -ČETRISTOGODIŠNJEG – ISLAMSKOG PERIODA VLADAVINE (1474–1878)

Podgorica je grad koji leži na obalama šest rijeka: Morače, Ribnice, Zete, Sitnice, Mareža i Cijevne, na nadmorskoj visini od 45. metara, a svega 56.km. od mora.

Na osnovu podataka o rimskim putevima izvjesno je da je na mjestu današnjeg grada, kod ušća Ribnice u Moraču, postojala karavanska stanica Alata (Halata), potom i ilirsko-rimski grad Birziminium, ali se isto tako zna da je ovaj prostor bio nastanjen još u mlađem kamenom dobu.

U ilirsko vrijeme su, na području zetsko-bjelopavlićke kotline, živjela ilirska plemena Labeati i Dokleati. Labeati su naseljavali područje od Skadra do današnje Podgorice, a njihovo glavno utvrđenje je bilo Meteon (današnji Medun). Dokleati su živjeli zapadno od današnje Podgorice, niz dolinu Zete pa sve do današnjeg Nikšića. Glavno mjesto im je bila Duklja, grad koji prvi put pominje Ptolomej u 2. vijeku prije nove ere, i koji se nalazio oko tri kilometra sjeverozapadno od današnjeg centra Podgorice, na mjestu gdje se Zeta uliva u Moraču. To je za ono doba bilo veliko mesto, sa 8 do 10 hiljada stanovnika, na prostoru koji je imao jedva nešto više od desetak kilometara u prečniku, ali u kojem je postojala kompletna komunalna infrastruktura. Dokleati su se znatno brže razvijeli nego li Labeati, pa je Duklja u vrijeme Rimljana postala centar provincije Prevalis i doživjela dalji uspon kao privredni, politički i vjerski centar. Prema nekim podacima u to vrijeme je imala skoro 40 hiljada stanovnika. Po njoj se i šire područje nazivalo Duklja, da bi se tek poslije 11. vijeka ustalio naziv – Zeta.

U 5. vijeku, u vrijeme početka raspada Rimskog Carstva, u ove krajeve stižu prva slovenska i avarska plemena. Interes Slovena za stvaranjem sopstvene države i interesi Vizantije su bili u sukobu pa su se vodile stalne borbe tokom kojih i Duklja biva rušena. To se najverovatnije desilo 602. godine, jer od tada nema više pomena o njoj kao o živom gradu. Arheološka iskopavanja na terenu na kome se Duklja nalazila počela su još u 19. vijeku, a nastavljena su poslije Drugog svijetskog rata. Najveća zbirka nađenih ostataka i predmeta nalazi se u Zavičajnom muzeju i u Arheološkoj zbirci Podgorice.

U 11. vijeku, na mjestu nekadašnje Alate, nastaje značajnije novo naselje – Ribnica. Ribnica kasnije dobija naziv Podgorica, a izgleda da su oba naziva sve do 15. vijeka bila uporedo u upotrebi.

Ime Podgorica se prvi put spominje 1326. godine, u jednom kotorskom dokumentu, a potiče od imena brda Gorica u sjevernom dijelu grada. Grad je, u vrijeme Nemanjića, bio razvijen i ekonomski jak. Putem preko Trebinja i Nikšića održavane su intenzivne trgovačke veze sa Dubrovnikom. No Balšići, a kasnije Crnojevići, nisu bili u stanju odoljeti nadolazećoj snazi muslimana-Turaka na ove krajeve, pa je tako Podgorica pala u muslimanske ruke 1474. godine.

Pad Podgorice u muslimanske ruke 1457-77

Muslimani – Osmanlije su 1457.g. u svojim rukama držali Zetu, pa prema tome i naselje Podgoricu, koja je tada imala status trga. U mletačkim izvorima nalazi se podatak da je Podgoricu izgradio neki Hasan-paša još 1466.g.. Ljuba Stojanović navodi da je Podgoricu sultan sagradio 1476.g.. U jednom crkvenom ljetopisu zabilježeno je da je sultan Mehmed krenuo na put u Zetu 1477.g., i da je te godine sazidao grad. Ivan Crnojević je bio u Veneciji 1472.g., i on te godine piše da: Turci hoće za sebe da utvrde Podgoricu. Profesor Dimić smatra da je izmjena vlasti nastala oko 1475.g..

Muslimani – Turci su, do 1477. godine, tu izgradili veliku tvrđavu, koja je postala osnovnom polugom njihove vlasti na ovom prostoru. Iz nje su kretali u kaznene ekspedicije na buntovna i nepokorna okolna plemena, ili se u njoj branili od napada istih. Slavni muslimanski putopisac Evlija Čelebija spominje da je posada tvrđave sastavljena od lokalnih momaka koji “strogo nadziru kotorske, klimentske i crnogorske buntovnike, i ne daju im ni da oči otvore”!!!

Uočavajući strategijski značaj prostora gdje se Ribnica uliva u Moraču, muslimani su tada najprije izgradili jedno manje gradsko utvrđenje oko kojeg se, zatim, počela razvijati i varoš. U periodu izgradnje tvrđave nastao je niz orijentalnih ulica i kuća, koji će kasnije biti poznatiji kao – Stara Varoš.

U dijelu srednjovjekovne Zete, u neposrednoj blizini Duklje, na ušću Ribnice u Moraču, Podgorica se razvijala kao jedan od muslimanskih centara na ovom prostoru. Njen geografski položaj, prvenstveno kao raskrsnice saobraćajnica koje su išle od Skadra prema Onogoštu (Nikšiću) i Dubrovniku, kao i onih koje su polazile od Bara, Budve i Kotora, pa preko Gusinja i Plava dalje ka Istanbulu, bile su prirodni faktori njenog razvoja. Podgorica se razvijala kao drugi centar Skadarskog sandžaka i reprezentirala je veliki broj bošnjačkog, vlaškog i crnogorskog stanovništva koje je bilo u sastavu ovog Sandžaka, a koje je činilo oko 80% ukupnog stanovništva Skadarskog sandžaka u granicama današnje Crne Gore.

Podgorički muslimani

Prve pripadnike islamske vjere u ovim krajevima ne nalazimo u samoj Podgorici koliko u njenoj okolini, tridesetak kilometara sjeveroistočno od nje, u starom utvrđenju Medunu, poznatom još iz vremena Ilira. Osmanlije su ovo utvrđenje zauzeli juna 1455.g., imajući još tada subašu.

U defteru Skadarskog sandžaka u ovom utvrđenju evidentirani su 38 mustahfiza (čuvara tvrđave), i 50 domaćinstava koja su već tada Islam prihvatili sebi za vjeru! Kao dizdar na ovom utvrđenju spominje se Hasan-beg. Ista ličnost pod imenom Hasan-bega Đurđevića sačuvana je u tradiciji ljudi toga kraja, i nju je u svojim djelima opisao sam Marko Miljanov, a spominje ga i dr. Jovan Erdeljanović, što govori o njemu kao starosjediocu – domorocu!

Proces prelaženja domorodačkog stanovništva na Islam u samoj Podgorici, kao i u Skadarskom sandžaku u cjelini, odvijao se nešto sporije nego što je to bio slučaj sa Novim Pazarem, Pljevljima ili Herceg Novim. Činjenica da je svega 1.5% stanovništva Skadarskog sandžaka 1485.g. prešlo na Islam to dovoljno ilustrira.

Približno stotinjak godina kasnije (popis Skadarskog sandžaka iz 1582.g.) u Podgorici je evidentirano 322. domaćinstva, ili osam puta više u odnosu na 1485.g. što ilustrira brzu stopu rasta ukupnog stanovništva. Podgorička nahija, zajedno sa Tuzima, imala je tada 23 sela, sa 994 domaćinstva. I nakon 100 godina na prostorima Meduna i plemena Kuča dinamika prelaženja stanovništva na Islam bila je i dalje brža u odnosu na ravničarski predio Podgorice i njene okoline. To je naročito vidljivo iz izvještaja kotoranina Marijana Bolice, koji je u svom opisu tadašnjeg Skadarskog Sandžaka naznačio da je tokom prve decenije 17 stoljeća u Kučima bilo oko 200 vrlo ratobornih Turaka! Stvarnih Turaka – Osmanlija tamo zapravo nije ni bilo, pa se taj podatak mogao odnositi isključivo na muslimansko – domorodačko – stanovništvo!

Sastav čuvara Medunske tvrđave objasnio je u svojoj knjizi dr. Jovan Erdeljanović, prema kojem su vojnici ove tvrđave poticali iz četiri sela od plemena Kuča: Fundine, Orahova, Koča i Zatrijepča. Iz toga izvodimo zaključak da ih je dosta bilo Albanaca, jer su sela Zatrijebač i Koči oduvijek naseljavali Albanci, a na ostalim prostorima ovog plemena živjelo je izmješano albansko i vlaško stanovništvo pravoslavne vjere.

Podatak Marijana Bolice o 200 ratobornih Turaka govori da je muslimansko stanovništvo na području Meduna i Kuča početkom 17. stoljeća brojilo oko 500 stanovnika, jer je prirodno da je uz 200 muškaraca bio i srazmjeran broj žena, te da je oko 100 stanovnika moglo da predstavlja staračko stanovništvo sa djecom.

Marko Miljanov navodi podatak da je do vremena kučkog vojvode Petra Ilikovića na Medunu bilo 70 kuća Turaka – starosjedilaca! Dr. Jovan Erdeljanović je evidentirao 84. muslimanska bratstva u 17. stoljeću, među kojima Đurđeviće na Ublima, Cikniće na Fundini, Lukačeviće u Zagradi i Orahovu. Među ostalim bratstvima u plemenu Kuča spominju se: Glavatovići, Ganići, Đeševići, Hadrovići, Ibričevići, Kapidžići, Kneževići, Kolenovići, Lukačevići, Ljuhari, Ljuce, Marići, Mekići, Memići, Micani, Mrkulići, Nikočevići, Orahovci, Oručevići, Šarkići, Šabanagići i dr.. Dr. Erdeljanović ističe da su, prema tradiciji Kuča, brojne ugledne porodice tog plemena primile Islam.

Muslimani Meduna i drugih krajeva Kuča izgnani su sa svojih ognjišta 1688.g. nakon što je hrišćanski dio stanovništva ovog plemena stupio u službu Mletačke Republike, i proglasio pripajanje ovih krajeva Mlečanima, ističući mletačku zastavu na tvrđavi Medun!? Tom prilikom su došli u sukob sa skadarskim sandžak-begom Sulejmanom Bušatlijom, kada su i otpočeli opštu borbu protivu pripadnika svog plemena koji su već oko 200 godina pripadali Islamu!?

Izgnana muslimanska bratstva s ovih prostora naselila su se u Podgoricu, Gusinje, Plav, Kolašin, Rožaje, Bihor, Nikšić i širom Novopazarskog Sandžaka. Njihovo prisustvo na tim prostorima bitno je uticalo na promjenu demografske strukture stanovništva i jačanje muslimanske komponente na tim prostorima. Na prostorima Kolašina, Nikšića, Podgorice, Rožaja, Plava i Gusinja, preživjeli muslimani sa Meduna i Kuča spominju se kao ajani i vodeće ličnosti u krajevima gdje su se naselili!

Koncentracija muslimanskog stanovništva u Podgorici i njenoj okolini pojačana je, 24.g. kasnijom, „Istragom Poturica“, iz područja stare Crne Gore. Tada su se iz stare Crne Gore u Podgoricu i njenu okolinu naselili: Osmanagići iz mjesta Bajica kod Cetinja, Ramadanovići iz Čeklića, Vranići … U samoj Podgorici bilo je nekoliko poznatih muslimanskih porodica albanskog porijekla, prvenstveno sa prostora Gruda, pokraj Skadarskog jezera, poput: Krnjića, Lekića, Oručevića, Haverića …

Odnos većinskog muslimanskog stanovništva prema manjinskom hrišćanskom stanovništvu u Podgorici, Andrija Jovićević opisuje na slijedeći način: Muhamedanac smatra grijehom oskrnaviti vjeru svojih sluga … Dešavalo se da se muslimani zavade zbog svojih sluga, i svaki je smatrao, i za dužnost i za čast, da se stavi u odbranu svojeg sluge, makar došlo i do krvi!

Podgoričke džamije

U Podgorici, njenoj bližoj okolini i Spužu, bilo je 19 džamija. Šest ih je bilo u samome gradu Podgorici, 10 u okolnim selima, i 3 u Spužu. Prva je izgrađena 1570.g. kada i prelijepa Husejn-pašina džamija u Pljevljima. Zvala se starogradska ili doganjska džamija. Po nazivu se može zaključiti da su je gradili trgovci i zanatlije čije su radnje nosile naziv „Doganja“. Ostale 4 gradske džamije bile su: Osmanagića, Dračka, Mehmed-hanova (Fatihova) i Hadrovića džamija.

Osmanagića džamija je najvjerojatnije sagrađena nakon 1711.g. kada su Osmanagići, u vrijeme slavne i demokratsko-crnogorske „Istrage Poturica“, prebjegli u Podgoricu. Kasnije je dobila naziv Lukačevića džamija. Džamije u Spužu bile su: Husejn-agina u centru gradskog naselja, džamija u Kosovom lugu i Grbici. Od okolnih džamija dvije su se nalazile u Tuzima, i po jedna u Dinoši, Vranju, Vladnju, Golubovcima, Goričanima, Berislavcima i Medunu!

Podgoričke mahale

Podgorica kao gradsko naselje u kojem su pretežno živjeli muslimani, razvijala se na lijevoj obali Ribnice, do njenog ušća u Moraču. Nosila je naziv „Stara Varoš“. „Nova Varoš“ se kasnije razvijala na desnoj obali Ribnice. Istočni dio grada nosio je naziv „Mićen“. Podgorica je imala 15 mahala, u centralnom dijelu 6, a u istočnom dijelu 9. Ulice, u centralnom dijelu Podgorice, nazivale su se: Osmanagića, Ašik-mahala, Predgrad, Umer, Ljubovića i Alivodića. U istočnom dijelu ulice su nosile nazive prema bratstvima koja su ih naseljavala: Lekića, Krnjića, Kučka, Orahovačka, Mandića, Dekovića, Drač-mahala, Ljiganj, Kiš-mahala …

Podgoričke ćuprije

Na Morači kod Podgorice skadarski sandžak-beg Mahmut-paša Bušatlija izgradio je kameni most koji i dan danas postoji pod nazivom „Vezirov most“. Pored ovog mosta, u Podgorici postoje još dva mosta. Jedan je „Kapidžića most“ na Ribnici, kojeg su izgradili begovi Avdovići. Na Cijevni su izgrađena tri mosta. Tu su zatim „Begov most“ na Zeti, „Most na Zeti“ kod Duklje, „Carev most“ na Plješivcima, „Grlo na Morači“, na putu Podgorca-Kolašin, te most iznad Žabljaka.

Administrativni status Podgorice

Od svog nastanka Podgorica je imala status kadiluka. Ovom kadiluku je pripadao i Spuž, a od 1521.g. pripojen mu je i crnogorski kadiluk. Tokom 16. stoljeća postojao je zajednički podgoričko – crnogorski kadiluk, da bi tokom 17. stoljeća u Crnoj Gori bio formiran zaseban Kadiluk koji je postojao sve do – demokratske – „Istrage Poturica“ u Staroj Gori Crnoj, 1711.g..

Od septembra 1756.g., podgorički kadiluk je bio izdvojen iz Skadarskog sandžaka (Rumelijski Vilajet), i pripojen Hercegovačkom sandžaku (Bosanski Vilajet)! Takva odluka bila je obrazložena permanentnim učešćem Bošnjaka u održavanju reda na ovim prostorima, i gušenju pobuna kod izvršene „Istrage Poturica“. Osim toga, takva odluka se zasnivala i na tome što je podgoričko stanovništvo pretežno bilo – Bošnjačko! Takvoj odluci se suprostavljao Mahmut-paša Bušatlija, pa je, u vezi s time, bilo i oružanih sukoba!?

Od 1835.g. podgorički kadiluk ponovo je pripojen Skadarskom sandžaku sa obrazloženjem da su crnogorski pobunjenici prekinuli saobraćajnicu Podgorica-Nikšić, da je Hercegovačkom sandžaku otežana komunikacija sa Podgoricom, što nije bio slučaj i sa Skadrom.

Velike sile poklanjaju Crnoj Gori Podgoricu i Spuž

Kada je Baru zaprijetila opasnost od zapadanja u neprijateljske ruke, Sahib-paša, komandant Podgorice, je odmah poslao jedan dio svoje vojske u Skadar kako bi pomogli opkoljenim muslimanima u Baru. Crnogorski vojvoda Marko Miljanov je bio zadužen paziti na Podgoricu i Spuž. Komandant garnizona u Podgorici je bio Mufti-paša, koji je pod svojom komandom imao 2.000 boraca u Podgorici, i 1.600 u Spužu. Između njegove vojske i Crnogoraca se odigrao žestok sukob 31. januara 1878.g., poslije čega se povukao u Podgoricu. To je bila posljednja borba podgoričkih i spuških branitelja jer je u junu iste godine na Berlinskom kongresu donijeta odluka da se i ova dva grada predaju Crnoj Gori.

Postislamski – podgorički – period

Tek 1878. godine Podgorica je, odlukom Berlinskog kongresa, pripojena Crnoj Gori. Evo kako se grad opisuje u knjizi “Zemljopis Knjaževine Crne Gore”, iz 1895. godine, iz koje su učila djeca u trećem razredu osnovne škole: “Glavno je mjesto u ovoj nahiji Podgorica, koja se nalazi na utoku rijeke Ribnice u Moraču. Ono je najveća varoš u Crnoj Gori. Ima oko 6.000 stanovnika. (…) U Podgorici su dvije pravoslavne crkve i jedna rimokatolička, nekoliko džamija, zemljodjelska škola, osnovna muška i ženska škola, mejtep, okružni i varoški sud, opština, pošta, telegraf i čitaonica. Ovo je po trgovini prvo mjesto u državi. Oslobođeno je ispod Turaka 1879. godine. Ovdje se rodio veliki srpski vladar Nemanja. Blizu Podgorice nalazi se knjažev dvorac Kruševac na desnoj obali rijeke Morače. Na Morači je čuveni „Vezirov most“. Na utoku rijeke Zete u Moraču nalaze se razvaline staroga grada Duklje.”

U Prvom svjetskom ratu Podgoricu su napale austrijske trupe, a oslobođena je 1918. godine. U periodu između dva svjetska rata imala je oko 13.000 stanovnika. U Drugom svjetskom ratu bombardovana je više od sedamdeset puta i bila potpuno razorena, a poginulo je 4.100 stanovnika. Oslobođena je 19. decembra 1944. godine. Od 13.jula 1946. (kada je postala i glavni grad Republike Crne Gore) do 2. aprila 1992. nosila je ime – Titograd.

priredio: Sead ef. Jasavić

ONOGOŠT/NIKŠIĆ – KRATAK HISTORIJSKI PREGLED SA AKCENTOM NA POVIJESNI – ČETRISTOGODIŠNJI – ISLAMSKI PERIOD (1465–1877)

Kada se od Podgorice krene pitomom dolinom Zete dolazi se u Nikšić – drugi po veličini grad današnje Crne Gore. Nikšić je najprostranija crnogorska opština sa površinom od 2065.km2, u kome živi oko 78.000 stanovnika. Opština Nikšić obuhvata centralni i zapadni dio današnje Crne Gore, i svojom površinom obuhvata 15% teritorije CG, što je čini najvećom opštinom Republike. Sastoji se od četri gradske cjeline ili rejona: Bedem (nekadašnji Onogošt), Stara varoš, Nova varoš i Novi Nikšić. Rejoni ustvari predstavljaju etape razvoja grada Nikšića. Za razliku od mnogih drugih gradova, ovdje su urbanističke osobenosti dobro očuvane. Grad ima četiri trga, i preko 60 ulica, od kojih se šest najvažnijih grana sa istog trga.

O nastanku i prvoj lokaciji naselja iz kojeg se razvio Nikšić nema neposrednih izvora, kao što nema mnogo ni podataka o njegovom razvitku sve dok nijesu ovim krajevima zavladali Rimljani, koji su ostavili prve pisane izvore o ovom gradu. Sigurno je, međutim, da je grad nastao mnogo ranije i to kao naselje starosjedilačkog ilirskog stanovništva, i da je, zatim, prolazilo razne faze antičkog doba, mijenjajući gospodare, ulogu i značaj, da bi najzad postao naselje i sjedište okolnog ‘slovenskog’ stanovništva.

Sasvim je izvjesno da su staro-ilirska naselja postojala i u okolini današnjeg Nikšića, mada je teško preciznije ustanoviti njihov raspored. Postoji samo nekoliko neposrednih podataka o ilirskim plemenima i ostacima njihove materijalne kulture. Sačuvani su samo u ličnim imenima, zabilježenim na spomenicima iz perioda rimske vladavine. Ovi natpisi nedvosmisleno potvrđuju tezu da je ilirsko stanovništvo u okolini današnjeg Nikšića pripadalo plemenu Dokleata, koje je imalo svoj centar u antičkoj Duklji. O položaju i ulozi plemena Dokleata u ilirskom plemenskom savezu i njihovoj ulozi, u procesu grčke kolonizacije naših krajeva, koji je započeo u 4.vijeku prije nove ere, nema nikakvih podataka. No, bez obzira na oskudnost izvora, na osnovu opšteg toka razvitka, mora se zaključiti da je taj proces morao uticati u dvojakom smislu. Pleme Dokleata je svakako moralo biti obuhvaćeno događajima ilirsko-grčkih sukoba, a zatim i privredno -kulturnim uticajem nekih grčkih emporija.

Neki, dosta sigurni, podaci nameću predpostavku da je ilirsko-dukljansko stanovništvo osnovalo svoje naselje na mjestu bliskom današnjem Nikšiću jos prije rimskih osvajanja. Taj ilirski lokalitet poznat je iz istorijskih izvora, kasnijeg rimskog perioda, pod ilirskim nazivom Anderbe ili Anderve. Dugotrajni ilirski ratovi, koji počinju drugom polovinom 3. vijeka prije nove ere, završeni su propadanjem ilirske države i padom ilirskih plemena, pa i Dokleata, pod rimsku vlast, i to izgleda negdje oko 59.g. prije nove ere, u vrijeme G.J. Cezara (100-44). Time je i započeo period duge rimske vladavine ovim krajevima. Padom pod rimsku vlast, pleme Dokleata ušlo je kao posebna jedinica u sastav rimske provincije Dalmacije, zadržavši, kako je to bio opšti slučaj u principu rimske kolonizacije, svoju plemensku strukturu.

Pomeni današnjeg Nikšića u rimskim pisanim spomenicima sadržani su u dva izvora. Prvi tzv. Ilinerarium Antonini po svoj prilici potiče iz 1. vijeka. U njemu je dat popis vojničkih rimskih puteva, s usputnim stanicama. Drugi tzv. Tabula Puetangeriana, karta glavnih rimskih komunikacija, također sa popisom usputnih stanica, rađena vjerovatno oko 4. vijeka, ali sačuvana u prepisu – kopiji iz 13. vijeka (1264). Mada se u nekim pojedinostima razlikuju, oba spomenika daju dosta indentičnih podataka. U oba popisa komunikacija Skodra – Narona spominje se stanica Anderva.

Period rane srednjovjekovne dukljansko-zetske državne samostalnosti, koji traje sve do njenog pripajanja Raškoj Stevana Nemanje, oko 1183. godine, nesumnjivo je bio period velikog poleta i uspona ovog grada. U zetskoj ranoj državi Vojislavljevića izvršen je proces slovenske kolonizacije i uspostavljanje ranofeudalnog slovenskog društveno-ekonomskog sistema.

Stare centre i naselja ilirsko-romanskog stanovništva, opustjele pred najezdom slovenskih plemena, zaposijedalo je slovensko stanovništvo, obrazujući sistem Župa, sa svim njihovim ranim privredno ekonomskim i političkim institucijama. Jedna od najranije pominjanih župa ranog zetskog perioda je i župa Onogošt.

Na osnovu ostataka materijalne kulture na području Nikšića, a posebno u Crvenoj stijeni, može se gotovo u kontinuitetu pratiti društveni razvoj, takoreći od pojave čovjeka. Na 50.km od Nikšića nalazi se pećina Crvena stijena, arheološko nalazište sa 31 slojem. U njoj je nađeno preko 5.000 raznih predmeta. Tu se pojavila i prva umjetnost na tlu Crne Gore u formi linearizma. Ona je, inače, jedno od najvecih paleolitskih nalazišta u Evropi.

Od rijetkih arheoloških lokaliteta jedno se upravo nalazi na teritoriji današnjeg Nikšića. To je u nauci poznati lokalitet Smrdusa. Ovdje su otkrivene šuplje bronzane sjekire-keltovi, karakteristične za sjeverne regione, što ukazuje na proces migracije i miješanje etničkih grupa na ovom području Crne Gore.

Spominje se da je stari grad ‘Onogošt’, nastao je još u IV vijeku kao rimsko vojno utvrđenje, na raskrsnici važnih putnih pravaca koji su povezivali uže teritorije i susjedne oblasti, dobro situiran, na prirodnom stjenovitom humku, u polju između Studenačkih glavica i Trebjese. Kroz vjekove biva rušen, obnavljan i dograđivan, mijenjajući izgled i gospodare, svjedočeći o krupnim društvenim i historijskim kretanjima i promjenama vremena u kojima je opstajao, i kao rimski kastrum, i kao objekat u sistemu odbrane čitave oblasti u srednjem vijeku, kao centar Župe u vrijeme procvata pravoslavnih država, i, napokon, kao dobro utvrđeni bastion Islama i muslimanski grad.

Četristo godina – islamskog perioda – Nikšića

Muslimani-Osmanlije su svojom nogom kročile na tlo Nikšića 1465.g., za vrijeme vladavine čuvenog halife, sultana Mehmeda Drugog el-Fatiha rhm. (1432-1481). Postoje kazivanja da ih je tom prilikom predvodio Staniša, najmlađi sin hercega Stjepana, kasnije Ahmed-paša Hercegović.

Ovaj srednjovjekovni gradić su Osmanlije zatekle u ruševnom stanju, i takvim je bio tokom čitavog 17. stoljeća, jer su ga Osmanlije napustile oko 1590.g.. Kao nahija prvi put se spominje 1469.g.. Tada su u tom dijelu popisani samo Onogošt i Trebinje. U defteru iz 1475.g. spominje se nahija Onogošt sa Mostarom, sa 12 sela i 74 hrišćanska domaćinstva. Dvije godine kasnije, 1477.g. upisana je nahija Gračanica–Nikšić među vlaškim posjedima, sa jednim džematom i 21 domaćinstvom. Vodio ga je vojvoda Batrić. U istom defteru nalazi se i nahija Onogošt sa 47 domaćinstava.

Izgradnja Nikšića i tvrđave poznatije pod imenom ‘Bedem’

O vremenu izgradnje – nove tvrđave – Onogošt, ima nekoliko podataka. Po jednim građena je u dvije faze, najprije 1696., a zatim 1702.g.. Po drugim, Onogošt je podigao Redžep-paša Šehić 1699.g. i navedene godine je poginuo u Drobnjaku. Po trećim, grad je podignut 1703.g., a Redžep-paša Šehić koji ga je gradio, navodno je poginuo iste godine u Drobnjaku. Postoje, međutim, i dva izvorna dokumenta koji govore da je grad izgrađen 1691.g., gdje je po našoj ocjeni upravo tada počela njegova gradnja. Jedan od ova dva dokumenta govori da je 1691.g. ponovo podignuta tvrđava, i u nju nastanjeni neferi, te da zbog pojave odmetnika broj nefera treba povećati. Drugi dokument se odnosi na isplatu plaća neferima. U njemu se govori da je te 1691.g. počela gradnja tvrđave. Postoji, također, podatak da je jedan broj hercegnovskih muslimanskih porodica pošao prema Onogoštu, sa namjerom da se tamo nasele, iste godine kada su iz Herceg Novog protjerani tj. 1687.g.. To je najvjerojatnije tačno jer su se neke hercegnovske muslimanske porodice ovamo naselile prije nego je počela izgradnja, a najvjerojatnije na osnovu saznanja da će tu biti izgrađen novi grad. Izgradnjom grada Nikšića, Osmanlije su željele da na određeni način upotpune gubitak Herceg Novog. Njima je to tkđ. bilo potrebno jer je upravo u tom vremenu hajdučija na ovim prostorima bila jako izražena, pa je trebalo izgraditi utvrđenje gdje bi se smjestio određeni kontigent vojske koji bi obezbjeđivao saobraćajnicu Podgorica – Trebinje – Dubrovnik.

Postoji tkđ. još jedan dokument koji govori da je Onogošt izgrađen 1704.g.. Najvjerojatnije je da se radi o godini kada je završena njegova gradnja. Jedan osmanlijski dokument govori da je 1712.g. zemlja, u neposrednoj blizini Onogošta, razdijeljena neferima, i da je izvršena adaptacija prostora unutar grada, od podgoričkih vrata do unutar tvrđave. Najvjerojatnije je da se ovaj dokument odnosi na vrijeme neposredno poslije pokušaja ruskog pukovnika Mihaila Miloradovića da osvoji ovaj grad. Iz prvih dana nakon što je grad izgrađen sačuvano je nekoliko dokumenata u sarajevskom sidžillu.

Tvrđava (Citadela) poznata pod imenom Onogošt podignuta je u meridionalnom smjeru, na grebenu stjenovite, strme glavice koja se izdiže nad poljem 20-25.m. Bila je dugačka 214.m, a u srednjem dijelu, gdje je najprostranija, široka oko 30.m. Zapadni, nešto duži zid tvrđave debeo je 1,6.m, a istočni, na koji se naslanja donji dio utvrđenog grada, 1,1.m. Na južnom, krajnjem dijelu tvrđave, izdizala se petougaona trospratna kula, a na sjeveru niža osmougaona kula. U sredini se nalazi – Kastel, najstarija građevina tvrđave, koji su sačinjavale dvije topdžane, stan dizdara i stan azapa (tvrđavskih stražara), i dubok podrum, ozidan na svodu, koji je služio kao magacin za municiju. Na najuzvišenijem dijelu tvrđave, bila je artiljerijska platforma sa koje je moglo dejstvovati 14 topova na sve strane. Dvije manje platforme (topdžane) bile su podešene za po jedan merzer, a na južnom i istočnom dijelu tvrđave moglo se smjestiti 6-8 topova pojedinačno. Donji grad (dio utvrđenja pod glavicom), građen u obliku četvorougla, zaštićen tvrđavom, sa kojom je sačinjavao cjelinu, i tri zida, visoka po 4.m, debljine od 1,45-1,5.m, sa kulama na uglovima i u sredini, bio je nešto uži, ali znatno širi od gornjeg. Istočni zid Donjeg grada, na čijem su se uglovima nalazile Prosena i osmougaona Osa kula, sa bunarom i zrvnjem, a u sredini Velika kapija, bio je dug 104.m, juzni 66.m i sjeverni 86.m. Transportne kule su pripremljene za pješadijsku odbranu. Kruna zidova oko donjeg grada, bila je izgrađena u vidu bankete, koja je prolazila kroz kule i njome su se mogli kretati vojnici.

Tvrđava je nosila naziv Onogošt sve do 1767.g. kada je podnijet zahtijev da se taj naziv zamijeni nazivom Nikšić, prema imenu plemena koje se na tom prostoru spominje još od 26. septembra 1355.g.. Inače, oni su bili vlasi – stočari. Jedan broj njih je prešao u Rovce. Ti tadašnji nikšićani, naseljeni na prostoru Rovaca, kasnije su se razvijali kao: Bulatovići, Vlahovići, Stjepanovići, Srzojevići … Prije dolaska Osmanlija naselili su se na prostore Srednjeg Polimlja, i bili među prvim vlaškim plemenima koja su sa Osmanlijama veoma blisko sarađivala. Na tim prostorima su se spominjali od četvrte decenije 14. do osme decenije 15. stoljeća.

Sa Osmanlijama su najvjerojatnije prestali da sarađuju krajem 16. stoljeća, u vrijeme pobune koju je predvodio vojvoda Grban. U vrijeme Kandijskog rata, sklopili su savez sa Mletačkom Republikom protivu Osmanlija, i tada su brojili oko 1600. boraca. Sa približno istim brojem boraca učestvovali su, na strani Mlečana, pri zauzimanju Risna 1684., i Herceg Novog 1687. od tada vladajućih muslimana – Osmanlija. Nakon gubitka Herceg Novog, Osmanlije su formirale novi kadiluk (centar okružnog suda). Zvao se ‘Novska Bekija’. Sjedište tog novog kadiluka bilo je u Onogoštu.

Stanovnici novo-utvrđenog grada Nikšića

Prvi njegovi stanovnici, tog perioda, su bili izbjegli muslimani Herceg Novog i Risna, koje je u Onogošt doveo Redžep-paša Šehić. Među tim prvim nikšićkim porodicama bili su Danjevići i Rizvanbegovići. Kao epska ličnost poznat je Ago Rizvanbegović. Kaže se da je bio veoma hrabar, ali i samovoljan. Mjesto na kojem je ubijen nosi i dan danas naziv ‘Hadžova skala’. Osvetili su ga muslimani iz Risna ubivši za njega 300 vezirovih vojnika!

Poslije muslimana Herceg Novog i Risna, u Nikšić su došle izbjeglice koje su uspjele da napuste Crnu Goru, jula 1711.g. – kada je tamo vršena istraga ‘poturica’. Došli su iz Ćeklića, iz katunske nahije, predvođeni Čolak Arslanom, sinom Ibrahim-age, imama džamije u Ćeklićima, o čemu nam svjedoče i krajnji stihovi ‘Gorskog Vijenca’, kada vojvoda Batrić izvještava episkopa Danila i igumana Stefana o okolnostima jednog pokolja u Ćeklićima:

“I šta ću ti duljiti pričanje!
Koliko je ravnoga Cetinja,
Ne uteče oka, ni svjedoka,
Ni da kaže kako mi je bilo,
Te pod sablju svoju metnusmo
Koji ni se ne kće pokrstiti!

Koji li se pokloni Božiću,
Prekrsti se krstom hristijanskijem,
Uzesmo ga za svojega brata.
Kuće turske ognjem izgorjesmo
Od nevjerna domaćega vraga.

Iz Cetinja u Ćeklić pođosmo,
Ćeklićki se razbiježaše Turci,
Malo koga od njih posijekosmo,
Ma njihove kuće popalismo,

Od mečeta (mesdžida) i turske džamije
Napravismo prokletu gomilu,
Neka stoji na uklin narodu.

Nakon toga, naseljavanje Nikšića je vršeno iz četiri pravca. Jedni su bili iz plemena Grude, sjeverno od Skadarskog jezera. Drugi su došli iz Meduna i Kuča. Od poznatih bratstava spominju se Ljuhari, Ljuce, Alibašići, Ibričevići, Elezovići i posebno Mekići. Govori se da je između Mekića i Mušovića vođena borba za prevlast u ovome gradu. Jedan broj naseljenika u Nikšiću su bili i muslimani iz Pipera. Od domorodačkog stanovništva bilo je 11 porodica Ferizovića. Oni su ranije pripadali plemenu nikšićana. Svi oni koji su se naselili u Nikšić nastojali su da se grupišu prema mjestu odakle su se naselili. Posebno je postojala podjela između onih koji su živjeli u gradu, i nazivali se Onogoštanima, i onih koji su živjeli van grada, i nazivani varošanima!?

U Nikšiću su živjele i porodice Gaševića od kojih je nama najpoznatije ime alhamijado književnika i alima hfz. Salih Gašević, potom se tu nalaze porodice Gledića, Šabovića, Lačevića, Asovića, Orahovaca, Omerovića, Seferagića, Ajvazovića, Tuzovića, Strinića, Hodžića, Brunci, Redžići, Hadžajlići, Hamzagići, Kapetanovići, Bašagići…

Administracija Nikšića i okoline

U Nikšiću je 1703.g. osnovana kapetanija. U njoj je 1730. godine bilo 18 aga, i 700 vojnika. Ističe se da je u njemu bilo 18 džemata raznih rodova vojske. Prvi kapetan u Nikšiću bio je Salih-beg Danjević. On je 1687.g. stigao iz Herceg Novog sa 25 muslimanskih porodica.

Po povratku sa pohoda na Crnu Goru, Numan-paša Ćuprilić je smjenio kapetana Danjevića, i na njegovo mjesto postavio jednog od plemenika Mušovića. Tome se suprostavilo bratstvo Danjevića, zbog čega su protjerani u Hercegovinu. U epskim narodnim pjesmama, a i među narodom, posebno među Crnogorcima, najviše se spominje Hamza-beg Mušović, poznat po junaštvu i čovječnosti. Iz porodice Mušovića bili su Osman i Hamza kapetan. Bratstvo Mušovića je bilo tvrd orah, i trn u oku svim crnogorskim plemenima u okolini, a njihovi kapetani su vladali Kolašinom i Nikšićem preko stotinu godina!

Grad Nikšić je imao 8 mahala. Nazivale su se: Mušovića mahala, Hercegnovska, Podgorička, Spuška, Kučka, Piperska, Ferizovića I Grudska mahala. Muslimani iz Nikšića su širom Hercegovine, istočne Bosne, Sandžaka i Crne Gore poštovani kao hrabri borci, a posebno po svojoj čovječnosti. U Rogatici je postojalo spomen obilježje posvećeno porodicama Nikšićana koje su ovim krajevima prolazile.

Nikšićke džamije

Nikšić je imao četiri, a moguće i pet džamija u gradu, i tri u okolini.

Prva džamija: “Donjogradska džamija”, u Donjem Gradu nikšićke tvrđave, izgrađena je, kao što je naznačeno 1695.g., a možda već i sa tvrđavom 1703.g., na prijedlog tadašnjeg vezira Halil-paše, a prema fermanu sultana Mustafe drugog, za potrebe posade i doseljenika iz Risna i Herceg Novog, koji su se već naselili u Onogošt. Džamija nije imala svoga vakufa jer su njeni službenici (imami i hatibi) tretirani i plaćani kao članovi posade u tvrđavi.

Druga džamija se spominje 1713.g., i to na samoj nikšićkoj tvrđavi.

Treća džamija pod nazivom “Pašina”, odnosno glavna džamija, izgrađena je krajem 17., a početkom 18. stoljeća. Podigao ju je neki Mehmed-paša gazija, kod pašina bunara. To je bila najveća i najljepša džamija u okolini. U njoj je klanjao ugledniji sloj nikšićana. Ubrajala se u red značajnijih muslimanskih bogomolja. Upoređivana je sa Jašar-pašinom džamijom u Prištini. Temelji džamije se i dan danas mogu raspoznati. Još postoji bunar sa desne strane ulaza na tom lokalitetu u ulici Stojana Kovačevića. Nikšićani i dan danas ovaj bunar spominju imenom kojeg je nosila prelijepa nikšićka džamija – “Pašinac”.

Četvrta džamija je bila “Hadžidanušina džamija”. Podignuta je tokom prve polovine 18. stoljeća. Nalazila se ispred samih glavnih gradskih vrata. Podigao ju je prvi kapetan nikšićke tvrđave Husein-aga Danjević. U jednom od crnogorskih napada na Nikšić, zajedno sa Rusima, džamijska munara je djelimično urušena, pa se zbog toga kasnije nazivala “Krnja džamija”. U njoj je klanjala sirotinja, odnosno manje ugledniji sloj stanovništva. Srušena je, ali se raspoznaje na crtežu Artura Evansa u ‘Ilirskim pismima’. U haremu džamije je postojao bunar koji I dan danas postoji. Taj se bunar koristio sve do ozgradnje gradskog vodovoda. Nalazila se između ulica Stojana Kovačevića br.50. I ulice Vuka Mićunovića. Tu se nalazi I muslimansko groblje (mezarje) od 552.m2. koje se pruža uzdužno ulicom Gavrila Principa, s jedne, I kuće Drašković Đorđija s druge strane po širini od 14.m..

Peta džamija je hadži Smailova džamija. Bila je najmlađa po vremenu gradnje. Izgrađena je 1804.g.. Sačuvan je veoma lijep natpis na turskome jeziku. Nalazila se u Grudskoj mahali, jer je hadži Ismail Mehmedukić – Lekić bio iz Gruda. Ona je i jedina preostala džamija u Nikšiću, i pod zaštitom je države!?

Od ostalih džamija van Nikšića, koje su pripadale Nikšićkom kadiluku, odnosno kapetaniji, spominju se džamije u Grahovu, Ndolu i Crkvicama u Goranskom (Piva). Posljednji imam u Ndolu bio je Abdullah Bijedić. Poslije osvajanja ovih krajeva od strane crnogorske vojske, Abdullah Bijedić je otišao za Skoplje, u selo Hasanbegovo gdje je tkđ. bio imam. Proglašen je za gaziju. Živio je u selu Hasanbegovo, koje se sada zove Sinđelićevo. Njegovi nasljednici su promijenili prezime pa se po njemu prezivaju Avdovići. Njegov unuk Alija Avdović bio je između dva svjetska rata najistaknutiji intelektualac i revolucionar u Skoplju.

Džamija u nikšićkim Crkvicama i Goranskom je bila izgrađena dobrovoljnim prilozima vojnika – mještana, kako muslimana tako i hrišćana, sveštenika, činovnika i oficira. Alija Nametak je pojedinačno nabrojio sve darodavce.

Muslimanska groblja u Nikšiću

Nikšić je imao više muslimanskih grobalja. Nosila su naziv: Veliko groblje, Dženaza, Dojdića groblje, dva groblja na jugu varoši, jedno gdje se sada nalazi stočna pijaca, i drugo pored Mukošnice. Tu su se sahranjivali kapetani grada Mušovići, i oni prije njih, begovi i ostala elita. Postojalo je pipersko i kučko groblje u Nikšiću. Sačuvano je nekoliko lijepih grobalja, naročito groblje Mušovića.

Nikšićki bunari

Imali su nikšićki muslimani i 6 gradskih bunara. Bili su to: Pašinac kod Pašine džamije, Ljaci, Đidića, stari bunar (Bošenica), Hasovac i Čamovac.

Muslimanske epske ličnosti Nikšića

Opjevane su nekoliko epskih ličnosti nikšićkih muslimana. Među njima: Duro Hadžimanić, Bećo Paljević, Haso Avdi Ljuca … a od mlađih: Avdo Ferizović, Zeko Danjević, Nasuf Kurbegović, Bećir Duranović, Njuško Zečević, Đulić Zilić, Ferhat Suljević, Hamza Pušević, Ramo Avdić …

Pad Nikšića u crnogorske ruke – 08. novembra 1877.god.

Nikšić je do pred crnogorsko osvajanje pripadao Hercegovačkom sandžaku, koji je bio sastavni dio Bosanskog vilajeta. Kao što je prije spomenuto, Nikšićem su dugo vladali Mušovići, od kojih su najpoznatiji bili Osman i Hamza kapetan. U vrijeme crnogorskog napada njega je branio garnizon vojske sastavljen od 3.200 ljudi, dok je na drugoj strani knjaz sakupio 7.000 Crnogoraca, što znači da je neprijatelj bio brojčano, više nego duplo, jači od Nikšićana.

Opet moramo istaći da je i ovaj podatak jedan od dokaza velike hrabrosti i čvrstine tadašnjih Nikšićana, koji su inače bili poznati ratnici širom Turskog carstva.

Crnogorci su neprekidno bombardovali Nikšić i hermetički ga izolovali tako da ni ptica nije mogla ući u ovaj grad, a kamoli municija i hrana. Grad je branio Skender-beg koji se istakao velikim junaštvom. Bombardovanje, granatiranje, a kasnije borbe prsa u prsa, nisu jenjavale do posljednjeg dana. Ne pamti se da je iko, kao Nikšićani to tada, tako junački branio svoj grad! Nikšić je bio u opsadi od avgusta 1875.g., dakle dvije godine i jedan mjesec, i za to vrijeme je dva puta bio snabdjevan potrepštinama: 28. aprila 1876.g. od strane Muhtar-paše, i 15. juna 1877.g. od strane Sulejman-paše.

Smrtni udarac u razbijanju tvrdih zidina ovog muslimanskog grada nanijeli su teški topovi koje su Crnogorci dobili od Rusa. Naime, njima su Rusi poslali 4 teška topa marke Krup koji su dovedeni morskim putem do blizi Budve. Topove je 19. avgusta dopremila jedna grčka lađa pod okriljem noći. Njih su preuzeli Crnogorci, i preko Skadarskog jezera dopremili do rijeke Crnojevića, a odatle do NIkšića! Nakon prvih plotuna razrušeni su masivni zidovi prednjih kula, i crnogorski vojnici su prodrli i osvojili rovove koji su branili sam grad. Odatle su puškama mogli da gađaju svaki cilj u gradu. Poslije ovog napada svaki otpor je bio uzaludan, tako da su Skender-beg i Nikšićani morali kapitulirati.

Predaja grada je izvršena 09. septembra 1877. godine, a knjaz je dozvolio Nikšićanima da bezbjedno napuste svoja ognjišta, i da se sele! Od 3.200 Bošnjaka koji su živjeli u ovome gradu samo je 30 njih izrazilo želju za ostajanjem. Muhadžiri Nikšića su najprije emigrirali ka Hercegovini, ka Mostaru, gdje su se priključili pobuni protivu tamošnjeg kadije koji nije htio odobriti njihovu borbu protivu austrougarske okupacije 1878.g.. Nikšićani su zatim prešli u Sarajevo, i pridružili se hadži Lojinom odredu, i bili njegovi najbolji vojnici. Nakon zauzimanja Bosne, Austrougarska je, za kaznu, protjerala Nikšićane iz Bosne ka Nikšiću, međutim, život u svom gradu nisu mogli normalno nastaviti, jer su im kuće i imanja preoteli pravoslavni Crnogorci, nakon čega su nikšićki muhadžiri pretežno krenuli ka Sandžaku, a jedan dio njih je otišao za Skadar. Preko vidljivih i čestih grobova iznemoglih staraca, bolesnika i djece, na tom dugom i sumornom putu izbjeglištva – prouzrokovanog crnogorskom pohlepom za ubijanjem, otimanjem teritorija i imetaka, te nametanjem pravoslavlja nepravoslavno stanovništvu – mogao se odrediti put i pravac izbjeglištva slavnih i hrabrih nikšićkih muslimana, da im se Allah svima smiluje, i grijehe im oprosti!

Tekst priredio: Sead ef. Jasavić, imam iz Plava (FaceBook account)

Mini dokumentarac o Ataturkovim reformama i posljedicama istih za muslimane. Pogledajte šta se radi sestrama pod hidžabom.

via IslamBosna TV: Stanje muslimanki u Turskoj.

ХАНЕФИЈСКИ ФИКХ И МОДЕРНА СРПСКА ПРАВНА ИСТОРИЈА

Аутор: Др Мирољуб Јевтић, редовни професор Факултета политичких наука Универзитета у Београду

Сажетак:

“Свака држава функционише кроз свој правни поредак и правни поредак показује природу сваке државе. С те тачке гледишта природа државе и власти која је функционисала на просторима српских земаља од момента османских освајања до престанка те владавине, најбоље се огледала у праву којим су регулисани друштвени односи. Ако се тако посматра држава која је владала на просторима српских земаља, онда се јасно може констатовати да је она, по својој природи, имала основни циљ да остварује исламску доктрину. Сви правни акти којима се администрација у Цариграду служила да би несметано функционисала, имали су исламски карактер. Како је највећи део тих аката настао много пре него што је османска држава рођена, онда се они не могу називати османским, јер нису то били ни по пореклу ни по својој суштини. Што је посебно важно, интенција им није била одржавање турске националне идеје, како се
то може закључити из великог броја историјских синтеза које обрађују тај део наше историје, већ тријумф ислама. Зато је то право најтачније назвати исламско-османским. Јер, највећи његов део је настао пре настанка османске државе и имао за циљ тријумф ислама, а османски је јер се примењивао на територијама којима је управљала османска династија.”

“…Future generations should know that we met this fate because we sought salvation following a wrongly created man. History has witnessed that a great Turkish army has fought due to the greed of an ignorant and mad commander…”

via Aftermath of The Battle at Sarikamish | Mind, Body, Soul.